Áo dài là một trong vài từ thuần Việt (như nước mắm, phở, nem…), từ lâu, đã được người nước ngoài sử dụng từ nguyên tiếng Việt, không qua dịch thuật, và trên văn bản, được viết hoa, không dấu: AO DAI. Như thế, áo dài đã trở thành biểu tượng về cái đẹp trong văn hóa mặc của người Việt, được thế giới biết đến, công nhận, ngợi khen.

Không phải ngẫu nhiên, các hoa hậu Việt Nam, trong các cuộc thi trong nước và quốc tế, đều chọn áo dài trong màn trình diễn trang phục dân tộc. Và quả thật đẹp mắt, khi những hoa hậu người nước ngoài đến Việt Nam trong năm 2007, trên bãi biển Nha Trang, đã nhất loạt khoe vẻ đẹp hình thể trong tà áo dài Việt Nam. Vậy nên, đã đủ lí do lịch sử- thẩm mĩ để cho thấy: đã có một văn hóa mặc áo dài ở Việt Nam, và không chỉ ở Việt Nam…

1.      Gốc tích văn hóa của áo dài:

Lần về ngọn nguồn của tà áo dài duyên dáng Việt Nam hôm nay, có thể phải tìm về văn hóa mặc của phụ nữ nông dân châu thổ sông Hồng, với nền văn hóa văn minh lúa nước đặc trưng của vùng văn hóa gốc: châu thổ Bắc Bộ.

Khi các nghệ sĩ nhà hát chèo Việt Nam lưu diễn ở Châu Âu, và nói chung, ở sân khấu Phương Tây, điều làm “bắt mắt” công chúng phương Tây nhất lại chính là vẻ đẹp dung nhan, sắc vóc của các cô đào chèo, với tất cả xống áo mớ ba mớ bảy của họ, trong vai những nhân vật chèo cổ dân gian nức tiếng ở Việt Nam: Thị Màu,Thị Kính, Thị Phương, Xúy Vân, Mẹ Đốp, Đào Huế, Đào Nấp…Dù họ là đào lệch hay đào chín, “chín” hiền ngoan, chung thủy, ăn ở phúc đức đầy đặn, đẹp nết đẹp người như Thị Kính, Thị Phương, hay “lệch” như Thị Màu, Xúy Vân,…thật nồng nã, đáo để, chênh chao, thì tất cả đều phải mặc áo xống cho thật đẹp. Và do thế, gốc tích văn hóa trang phục của đào chèo trên sân khấu chèo cổ sân đình, từ xa xưa đã được các nhà nghiên cứu văn hóa “chỉ định” là bộ váy áo tứ thân (phổ biến hơn so với áo năm thân, đều được gọi chung là áo dài), thường được phụ nữ mặc vào dịp lễ hội của châu thổ Bắc Bộ, vùng văn hóa điển hình nhất về nghề trồng lúa nước của dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu văn hóa mặc của Việt Nam cho biết: Từ TK XIX đến 1945, ở miền Trung và Nam, cũng như ở một số vùng miền Bắc, người ta đã “bình dân hóa” cái áo dài, mặc áo dài ngay cả khi lao động nặng nhọc, chẳng hạn như gánh gồng…

Chính là vùng văn hóa này, về cơ bản, đã sinh ra cái áo tứ thân mớ ba mớ bảy, và đến lượt nó đã đi vào cả văn chương dân gian lẫn văn chương hiện đại thế kỉ XX. Đặc biệt, nó được lên ngôi trong thơ của các thi sĩ Thơ Mới: Nguyễn Bính, Nguyễn Nhược Pháp. Về sau, cả thi sĩ Kinh Bắc Hoàng Cầm nữa, cũng đồng thuận yêu cái xống áo đa tình ấy, trong những thi phẩm nổi tiếng: Chân quê, Em đi chùa Hương, và Lá diêu bông…

Vẻ đẹp gốc của những tà áo tứ thân, mớ ba mớ bảy, vốn là vẻ đẹp chân quê, trước hết là ở dáng áo dài buông xuôi theo thân người. Áo dài tứ thân, hai lớp, hai vạt trước buông phủ ngoài váy dài đến gót chân, đúng kiểu “váy Đình Bảng buông chùng của võng” mà cô thiếu nữ tuổi trăng rằm đã mặc trong “Lá diêu bông” của Hoàng Cầm, làm thất lạc hồn vía cậu trai lõng thõng đi theo chị. Áo buông bỏ, may khá rộng, nhưng không buông thõng, mà được thắt khít khao vào lưng ong của người mặc, bằng hai dải thắt lưng màu hoa thiên lý và xanh lục. Bên trong áo dài là áo cánh nhiều màu rực rỡ: vàng chanh, hồng đào, mỡ gà, hồ thủy… lồng vào nhau, theo “mớ ba mớ bảy”( Nam bộ nóng, chỉ mặc lồng hai áo, gọi là”áo cặp”). Bên trong áo cánh là yếm lót mình, với các màu: đỏ thắm (dành cho lễ hội), nâu, trắng…, thường là khâu tay…Đường viền vai áo thật tròn, ôm lấy bờ vai, và cổ áo chính là cổ yếm. Yếm và áo được gái quê Kinh Bắc mặc đẹp và đẹp đến mức thành ca dao, dân ca cho quan họ hát huê tình hàng vài trăm năm ở Kinh Bắc, yêu nhau đến độ cởi nhẫn, cởi nón, cởi áo, rồi cả…cởi yếm cho nhau, về nhà dối mẹ, qua cầu nhẫn rơi, nón bay, áo yếm cũng… bay bằng hết. Ngộ chưa? Dễ thương đến thế là cùng, câu chuyện xống áo trong tình yêu đôi lứa cổ truyền.

2.      Áo dài Việt là tích hợp văn hóa mặc Đông -Tây

Sự di chuyển thẩm mĩ từ tà áo tứ thân truyền thống đến chiếc áo dài Việt những năm 30 đầu TK XX, là do công lao của hai họa sĩ “Tây học”, vốn là sinh viên trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương: Lê Phổ và Cát Tường. Hai họa sĩ này đã cải tiến chiếc áo tứ thân cổ truyền thành áo dài hai vạt, với nhiều kiểu cách phong phú trong chiết eo: rộng hẹp, trong khoét cổ: cổ thuyền, lá sen, cổ cao, cổ trái tim, phỏng theo áo đầm dạ hội của Pháp… Có lẽ, do ấn tượng bởi cái tên “lạ”, nên người Pháp gọi tên cái áo dài theo tên Cát Tường, vốn được hiểu theo nghĩa Hán Việt: Cát Tường là may mắn, tốt lành, thì bị hiểu lầm theo nghĩa tiếng Pháp là áo “bức tường” (lemur). Do đó, tất cả những áo dài của giai đoạn ban đầu này, đều được gọi  thành tên chung là áo dài lơ muya. Tên gọi này kể cũng ngộ, nửa Tàu nửa Tây, nhưng áo dài thì thật quá đẹp, đối với phụ nữ Việt ở đô thị Việt Nam đầu TK XX đang bị/được “Âu hóa”. Áo dài được hoan nghênh rầm rộ, tất nhiên, song phụ nữ Việt ở các đô thị Việt Nam đầu TK XX, do truyền thống, phần đông vẫn không bị quá đà “Âu hóa”, nên chỉ chấp nhận loại áo dài kiểu cách giản dị, may rộng, không phô bày hình thể, không bó eo, cổ cao kín đáo…Sau này, áo dài được điều chỉnh, sàng lọc qua thời gian và thẩm mỹ hiện đại, từ áo”Le mur” đã cải tiến thành “áo dài tân thời“, phụ nữ đô thị ưa chuộng kinh khủng. Và nó vẫn còn quá đẹp cho đến gần trăm năm sau, nghĩa là cho đến tận bây giờ, năm 2007, và chắc sẽ đẹp dài dài có khi hết cả thế kỉ này. Biết đâu, áo dài sẽ còn đẹp mãi mãi…Còn người đẹp Việt thắt đáy lưng ong, thì tại sao không còn áo dài Việt tôn vinh lưng ong nhỉ?

Về tỉ lệ âm dương, áo dài đẹp trên sự hài hòa âm dương của thân thể người con gái Việt. Tính từ trên vai xuống eo thon thắt đáy, áo dài phô hết phần dương tính (theo cách mặc phương Tây) của thân thể phía trên của người đẹp Việt: cổ áo dài may khít, ôm lấy cổ kiêu ba ngấn, vai ôm tròn, eo cũng ôm khít, và xẻ tà áo hai bên cho cao, để hở lườn chút xíu vừa đủ gợi cảm.(Ta có thể nghĩ, áo dài hiện đại đã cố níu giữ vẻ đẹp dân dã đa tình xa xưa đầy quyến rũ của yếm thắm, (thẩm mĩ cổ truyền quan niệm: “Đàn ông đóng khố đuôi lươn/ Đàn bà yếm thắm hở lườn mới xinh”. Cố nhiên, đây phải là lườn đẹp của lưng ong thiếu nữ, chứ không phải “eo bánh mì” thiếu phụ).

Tuy nhiên, áo dài vẫn giữ được “lề truyền thống” của văn hóa mặc áo dài xưa, khi thu lại chỉ còn hai vạt kín đáo. Áo cánh bên trong áo tứ thân có thể thấp thoáng cổ yếm ở trong, nhưng áo dài tân thời thì che kín, không để hở cổ, cổ áo cao và cứng được phụ nữ ưa chuộng nhất. GS.VS Trần Ngọc Thêm từng nhận xét hóm hỉnh rằng, áo dài tân thời, do sự giữ gìn lề thói kín đáo của nó từ xưa, mà hóa ra ” bảo hoàng hơn vua”, như muốn cân bằng lại cái khuynh hướng dương tính hóa, hơi nghiêng về phương Tây của chính nó. Vì thế, áo dài được người phương Tây khen là rất gợi cảm trong sự kín đáo, trang nhã. Đàn ông người nước ngoài dễ say mê vẻ đẹp của áo dài Việt hơn là các loại áo váy khoe rất nhiều da thịt của phụ nữ Âu Tây. Với các phong cách áo dài duyên dáng và độc đáo Bắc-Trung-Nam, ở 3 thành phố tiêu biểu: Hà Nội, Huế, Sài Gòn, áo dài Việt ngày càng quyến rũ các nhà tạo mẫu trong và ngoài nước lấy cảm hứng , làm cho áo dài Việt ngày càng phong phú và bắt mắt, và đã được sáng giá trên trường thời trang quốc tế.

Phải vượt qua những thách thức của sự phát triển văn hóa mặc áo dài ở Việt Nam, đó là cử chỉ văn hóa không phải chỉ của riêng ai. Tiếc rằng ở Việt Nam, vẫn chưa xuất hiện một nền công nghệ thời trang riêng mang thương hiệu Việt, và việc may, mặc, quảng bá hình ảnh áo dài Việt vẫn còn là những công việc của các nhà thiết kế hoạt động đơn lẻ và gần như xa lạ với sự phát triển hiện đại của thời trang áo dài Việt… Không phải ngẫu nhiên, khi trở về từ cuộc thi hoa hậu quốc tế 2007, á hậu 1 Đặng Minh Thu, khi trả lời phỏng vấn, đã khẳng định sự lựa chọn của mình với áo dài Việt Nam: Trang phục trong đêm chung kết là trang phục tự chọn, và tôi đã quyết định từ khi ở Việt Nam rằng tôi sẽ mặc áo dài. Tôi không bắt chước ai cả, mà chỉ muốn giữ hình ảnh người con gái VN dịu dàng, truyền thống trong tà áo dài. Khi thấy một thí sinh không mặc trang phục dạ hội, khác biệt hẳn, những người không biết sẽ hỏi “Ai đấy?” để biết đó là người VN. Đó là điều tôi hướng tới. Áo dài là trang phục khoe đường cong, lộ rõ ba vòng, chỉ không để hở da thịt thôi. Tôi thích và yêu quý chiếc áo dài ( mặc đêm chung kết), vì công sức của những người đã thiết kế, may và thêu rất cầu kỳ, công phu. Họ đã đặt vào đó biết bao hy vọng. Nhiều người hỏi tôi: “Sao không mặc váy áo để phô ra?”. Câu trả lời là tôi không thích. Tôi là người VN. Mỗi người có phong cách và sự lựa chọn khác nhau. Áo dài là trang phục tự chọn của tôi. Ở VN, tôi có thể mặc váy dạ hội. Nhưng khi ra nước ngoài, tôi nhất định phải mặc áo dài…